فوائد و ضرورت خلاصه نویسی

خلاصه نویسی و نت برداری نوعی مهارت نگارشی محسوب می شود که آشنایی با آن در کارهای مطالعاتی و به خصوص برای دانش آموزان،  مفید و کارساز است. با توجه به محدودیت فرصت های در اختیار و نیز فراوانی مطالبی که دانش آموزان، به ویژه در مسیر آماده سازی خود برای آزمون‏ های سراسری  باید بیاموزند “چکیده نویسی” ضرورت پیدا می کند. گاهی از مطالب برای استفاده خودمان خلاصه برداری می کنیم و گاهی خلاصه نویسی ما برای استفاده دیگران است. 

خلاصه کردن متون مفصل یکی از گام های مثبتی است که با استفاده از آن می توانید هم مراحل مرور و جمع بندی را سرعت ببخشید و هم از زمان در اختیارتان  استفاده ‏بهتر و مناسب تری ببرید. گذشته از فوائد درسی و مطالعاتی که خاص دانش آموزان و داوطلبان آزمون های سراسری است خلاصه نویسی” از جهاتی برای تمام دانش آموزان و دانش پژوهان مفید است. 


برخی از فوائد خلاصه نویسی عبارتند از:

1. بهره گیری از یادداشت های خلاصه، در مراجعات بعدی

2. تمرینی برای کار قلمی و رشد نیروی نویسندگی

3. عمق بخشیدن به دانسته‏ های علمی  

4. آسان سازی استفاده از محتویات کتاب ‏های درسی

5. ایجاد انگیزه ‏ی مطالعه در دانش آموز

6. کمک به پایداری مطالب در حافظه (جلوگیری از فراموشی)

7. کمک به تمرکز فکر هنگام مطالعه درس


خلاصه نویسی، باید بدون آنکه منظور اصلی متن از بین برود، به “کاهش حجم نوشته” بپردازد. البته انجام درست این کار با تمرین و تکرار و نیز استفاده از راهنمایی دبیران و مشاورین امکان پذیر می ‏شود.

تفاوت خلاصه نویسی با گزیده نویسی ، گلچین و یادداشت برداری این است که در یادداشت برداری و گزیده نویسی، نکات مورد نظر و مورد علاقه شخص از کتاب‏ ها و متون  مختلف نوشته می شود و چه بسا انسجام و پیوستگی میان گزیده ها وجود نداشته باشد. ولی در خلاصه نویسی، تمرکز روی متن خاصی است. خلاصه نویسی شبیه زیراکس یا عکس گرفتن از هر متن یا تصویر در مقیاسی کوچکتر است.

بسیار اتفاق می افتد که در خلاصه نویسی، دانش ‏آموز فکر می کند تمام مطالب خوب و لازم است و در خلاصه‏ ها تمام آنها را می آورد. و در نهایت می بیند که خلاصه، نوشته‏ای درست هم حجم با مطلب اصلی است. این اشتباه تنها به دلیل عدم آشنایی با مراحل اجرایی و چگونگی خلاصه نویسی به وجود می آید

برای انجام خلاصه نویسی دقیق از یک موضوع یا درس باید مراحل زیر را به کار ببرید:

1. مطالعه یا مرور اجمالی، پیش از اقدام به خلاصه کردن

2. مشخص ساختن میزان و درصد خلاصه ای که باید انجام شود

3. مشخص کردن موارد و مطالب اصلی و فرعی، هنگام مطالعه

4. حذف مطالب غیر عمده و باقی گذاشتن نکات اصلی

5. حفظ اصالت در عبارت ها و محتوا

پیش از اقدام به خلاصه نویسی خوب است ابتدا یک دور، کتاب را بخوانید، تا نسبت به محتوای درس احاطه پیدا کنید و بتوانید موارد عمده و غیرعمده و اصلی و حاشیه ای را از هم تفکیک کنید. هنگام مرور مقدماتی، می توان فصل های اصلی و فرعی و مطالب عمده را از حواشی و زواید، جدا کرد و علامت گذاشت تا خلاصه نویسی آسان تر شود.

میزان خلاصه نویسی نیز باید از آغاز، معلوم باشد. فرضاً یک کتاب سیصد صفحه ای را اگر قرار باشد در حد نصف، یا یک چهارم یا یک دهم خلاصه کنیم، در هر یک، میزان حذف مطالب و باقی گذاشتن مطالب دیگر، به نسبت آن معیار، متفاوت خواهد بود. حتی اگر بنا باشد همان کتاب را در دو صفحه خلاصه کنیم، شیوه های دیگر را باید انتخاب کرد و طبیعتاً مطالب بیش تری را جزو حذفیات قرار دهیم. 

از بهترین و مهم ‏ترین روش ‏ها برای خلاصه نویسی، تبدیل مطالب به صورت نمودار، جدول درخت حافظه” است. در هر درس و موضوع، بخشی از مطالب  اصلی و عمده است. و بخشی از نوشته هم مطالبی است که در توضیح، تشریح و تأکید نسبت به مطالب، اصلی بیان می شود. به این بخش از نوشته و درس نکات غیرعمده گفته می شود. 

اجمالی از مطالب غیر اصلی را می توان چنین برشمرد: 

1. توضیحات برای روشن کردن مسأله ی اصلی

2. نمونه های تاریخی و شاهد مثال ها

3. مطالب حاشیه ای و غیر مرتبط با موضوع

4. عبارت پردازی های غیرمرتبط با مطلب اصلی

5. تکرار مطلب

6. عبارات و جملات مترادف و هم مضمون

7. جملات معترضه و اشارات تفسیری و توضیحی


اگر از یک نوشته و درس، محورهای بالا را جدا کنیم، آنچه می ماند، جوهره‏ ی اصلی مطلب است که باید آن‏ ها را در خلاصه نوشت. البته تشخیص این نکته که کدام موضوع، اصلی  یا حاشیه، احتیاج به دقت و تمرین بیشتری دارد.  می توان هر بند یا پاراگراف را در یک جمله خلاصه کرد. مجموعه ی این جملات، خود به خود چکیده مطلب اصلی خواهد بود خوب است در این بخش به تفاوت بازنویسی، باز آفرینی و خلاصه نویسی اشاره مختصری داشته باشیم

بازنویسی، برگردان متون کهن(شعر یا نثر) به نثر و عبارت است. بدون آنکه مفهوم و محتوا دگرگون شود. باز آفرینی، محتوا و سوژه کهن، تبدیل به اثر جدیدی می شود که با اصل متفاوت است. بازنویسی مثل تعمیرات اساسی یک خانه است، اما باز آفرینی، کوبیدن بنا و از نو ساختن است که چه بسا نقشه ساختمان و کیفیت چهارچوب اولیه هم، به هم می خورد.  

اما در خلاصه نویسی، نه پیام، نه قالب و محتوا و نه اصلاح سبک نگارش عوض می‏ شودخلاصه نویسی اغلب برای استفاده بهتر از فرصت و زمان است. در مورد اینکه خلاصه نویسی را باید با استفاده از قلم و جمله پردازی خودمان بنویسیم یا با حفظ عبارات اصلی باید گفت، هر دو روش در جای خود دارای کاربرد است.  

گاهی روی الفاظ متن اصلی، عنایت و تأکید خاصی است که دخل و تصرف در عبارات، مسأله ساز و گاهی تحریف می شود؛ طبیعتاً باید خلاصه نویسی را با بهره گیری از عین عبارات اصلی انجام داد. مثل اینکه بخواهید سخنان ائمه، احکام فقهی، دیدگاه‏ های اعتقادی، نقل قول بزرگان و… را  از کتاب دین و زندگی خلاصه کنید. 

اما اگر بخواهید یک حادثه تاریخی، ویژگی‏ های جغرافیایی، تقسیم بندی های علوم اجتماعی، منطق، فلسفه، دسته بندی‏ های ریاضی، فیزیک و… را خلاصه نویسی کنید، ضرورتی ندارد که حتماً از عبارات اصلی استفاده شود.می توانید مفهوم را در نظر بگیرید و سپس  با تعابیر و جمله بندی خودتان  مطلب را بنویسید. همچنین می توانید همه ی متن را به دقت بخوانید، سپس آن را کنار گذاشته و خلاصه‏ آن را به قلم خودتان بنویسید.  

در هر حال، نکته ای را که نباید فراموش کرد این است: در خلاصه نویسی،” هدف و پیام اصلی موضوع” مورد مطالعه نباید مورد تغییر قرار گیرد. 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *