آیا این سؤال را از خود پرسیدهاید “تمام کسانی که در زمینههای تحصیل بهتر از ما هستند به راستی از ما باهوشترند در عین حالی که بسیاری از همین افراد با یک توان علمی و معدلی یکسان با ما وارد دوره متوسطه شدهاند؟”

واقعیت این است که در بسیاری از موارد آنچه ما و همکلاسیها و دوستانمان را از لحاظ علمی تفکیک میکند و در نتایج کسبشده ما تفاوت ایجاد میکند بهره هوشی نیست بلکه نوع مطالعه و متفاوت ما در هنگام یادگیری در کلاس، مطالعه به موقع و تمرکز در حین آزمون و امتحان است و به نظر میرسد افراد بهدلیل بیتوجهی یا اشراف نداشتن به مقوله یادگیری و کارکرد ذهن و یا تنبلی سعی میکنند این تفاوتها را به هوش مرتبط نمایند و به خود بقبولانند که برای پر کردن یا کمکردن اختلافات علمی و یادگیری خود و دیگر دوستان نمیتوان کاری انجام داد. در حالی که اصلا اینچنین نیست و اصلاح شیوه نگرشی ما به یادگیری و حذف عوامل مزاحم برای تمرکز میتواند نتایج ما را به واقع متحول نماید.

ویژگی مهمی که میتوان برای تمرکز قائل بود اکتسابی بودن آن است یعنی تمرکز را میتوان آموخت و با سعی و تلاش و توجه به دست آورد و ارثی و ذاتی نیست. از طرف دیگر باید بدانیم که تمرکز در هنگام مطالعه به معنی قطع ارتباط کامل با اطراف و طبیعت بیرون نیست.

بلکه تمرکز معنی کم کردن عوامل مزاحم ذهن میباشد که به اصطلاح باعث پرش ذهن میشود. بهطور مثال هر فردی در هنگام مطالعه صدای اطراف خود را میشنود و دچار حواسپرتی یا پرشذهن میشود اما عدهای بعد از چند دقیقه تازه متوجه میشوند که مطالعهشان متوقف شده و یا اصلا متوجه آنچه خواندهاند، نبودهاند و توجه و تمرکزشان به صدای اطراف بوده است. چنین پرشهای طولانی مدت که مکرر اتفاق میافتد مهم ترین عامل مطالعه بیثمر یا کند است که دانشآموز را به درس و یادگیری کم علاقه میکند و در موارد زیادی اعتماد به نفس او را نیز تخریب میکند.

باتوجه به این مقدمه، بالا بردن تمرکز دو مرحله مهم خواهد داشت:

الف) کاهش مدت زمان پرشذهن و حواسپرتی.

ب) کاهش تعداد پرشهای ذهن در واحد زمان.

بعید به نظر میرسد افراد معمولی بتوانند تمام عوامل حواسپرتی را حذف کنند و در طول مدت مطالعه هیچ گونه پرش ذهن و حواسپرتی نداشته باشند اما کمکردن تعداد پرشهای ذهن و کاهش مدت زمان هر حواسپرتی به هر میزان که باشد مطمئناً باعث افزایش تمرکز و یادگیری و تغییر در نتایج ما خواهد شد. تمرکز حین مطالعه با تمرکز در کلاس و حین آزمون متفاوت است که ما در اینجا به مقوله اول میپردازیم.

 آنچه باعث بالا رفتن تمرکز در هنگام مطالعه میشود به دو بخش کلی تقسیم میشود. عوامل درونی و عوامل بیرونی ایجاد تمرکز. حتماً شما نیز موافق هستید که تغییر عوامل بیرونی و فیزیکی بسیار سادهتر از تغییرات درونی و فکری است. بنابراین در قسمت اول به معرفی و تشریح عوامل بیرونی تمرکز میپردازیم.

 عوامل بیرونی موثر بر تمرکز

1. مکان مطالعه

این عوامل بهعنوان مهمترین و موثرترین موارد در حین مطالعه، لازم است چند ویژگی را دارا باشد تا تمرکز بهتری ایجاد شود.

1-1 سکوت

حرف، کلمه، جمله، صحبت اطرافیان، فیلم و تلویزیون همه و همه برای ذهن انسان دارای مفهوم هستند و مغز را تحریک میکنند. با مطالعه نیز اطلاعات و مفاهیم جدید به مغز میرسد و تلاقی این دو با یکدیگر در یک زمان چندان نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. این مورد را میتوان در مقابل استدلال کسانی که سعی دارند در حین تماشای تلویزیون یا در بین جمعیت و سروصدای زیاد درس بخوانند، همچنین با شیوه مطالعه همراه موسیقی نیز منافات دارد چرا که در هر صورت ذهن در آن واحد نمیتواند به دو موضوع مختلف توجه خاص و ویژه داشته باشد. باید این نکته را هم متذکر شد که مطالعه در سکوت مطلق هم نیاز نیست و در بعضی مواقع سکوت زیاد هم خود، پرشذهن ایجاد میکند. با رعایت این مورد میتوان به افرادی که عادت به مطالعه با صدای بلند دارند نیز کمک کرد. چرا که این افراد در بیشتر وقتها سعی دارند با بلند خواندن صدای محیط را از ذهن خود حذف کنند. توجه داشته باشید که مطالعه صحیح باید بهگونهای باشد که مزاحم مطالعه دیگران نشود.

1-2 نظم

تحقیقات در چند سال پیش در کشور ژاپن با هدف بررسی تاثیر نظم در یادگیری انجام شد. در این آزمایش هزار دانشآموز با بهره هوشی یکسان در مدت زمان مشخصی در اتاقهایی اسکان داده شدند. برخلاف توانایی دانشآموزان اتاقهای آنها یکسان نبود و اتاقها از بسیار منظم تا بسیار بینظم چینش شده بودند. این افراد در مدت مقرر با نظارت کارشناسان پس از مطالعه منابع مطالعاتی در آزمونهایی مورد سنجش قرار گرفتند. جالبترین نتیجه تحقیق این بود که بهترین نتایج متعلق به دانشآموزانی بود که در اتاقهای منظم اسکان داشتند و بدترین نتایج متعلق به ساکنان اتاقهای نامنظمتر بود.

این تحقیق نشان داد که نظم محیطی وابستگی مستقیم با نظم ذهنی و نظم یادگیری و یادآوری افراد دارد اما سوال اینجاست که نظم مکان مطالعه را چه شاخصههایی تشکیل میدهند. مهمترین عامل بینظمی اتاق دانشآموزان جمعآوری بالای کتابها و جزوات است که اکثر آنها مورد نیست نیاز و فقط مسبب دغدغه خاطر و شلوغی و بینظمی اتاق است. پس اولین قدم به سوی نظم مکان مطالعه، جمعآوری و کنار گذاشتن کتابها، جزوهها و ابزاری است که چندان مورد نیاز نیست. قدم بعدی برای ایجاد نظم و سادگی در مکان مطالعه، جمعآوری عکسها، پوسترها، عروسکها و وسایلی است که دستکم ارتباطی مستقیم با مطالعه و یادگیری ندارند. هرچه به سمت کم حجمی و سادگی وسایل اتاقتان پیش بروید مسلما نظم بهتری در آن برقرار خواهد شد. حتی اگر اشیایی بسیار ضروری و مورد نیاز هستند در جایی قرار گیرند که هنگام مطالعه جلوی چشمان شما نباشند.

یادداشتهای پراکنده اعم از فرمولها، معانی لغات و… که دانشآموزان آنها را به در و دیوار و کمد اتاق خود میچسبانند نیز شامل همین قانون خواهد بود. چرا که علاوه بر افزایش بینظمی سبب پرش حواس بیشتر میگردند. پس اول این یادداشتها باید به خلاصههایتان اضافه شود و در موارد ضروری هم دور از چشم و مکان مطالعه نصب گردد. یکی دیگر از ویژگیهای مکان مطالعه نداشتن منظره و چشمانداز است. یعنی شما باید میز مطالعه یا مکان مطالعه خود را طوری تعبیه نمایید که رو به یک دیوار ساده باشد و در عین حال مطالعه تصویر یا منظرهای جلوی چشمان شما نباشد (در آزمونهای دینی نیز به جهت تمرکز بهتر و داشتن طمانینه بیشتر تاکید شده فرایض در مکانهایی عاری از منظره و چشمانداز و تصویر انجام شود.)

در مرحله بعد باید میز مطالعه جلوی روی شما در حین مطالعه هم منظم باشد. برای این کار همیشه سعی کنید به غیر از جزوه و کتاب درس مربوطه و دو رنگ خودکار و چند صفحه کاغذ چیزی نداشته باشید. تنوع لوازمالتحریر و چیدن کتابهای درسی و کمکدرسی (هرچند مرتبط) به کاهش تمرکز منجر شده و به صورت بهانههای ذهنی عمل مینماید. شما باید هرچیزی را که در یک ساعت آینده به آن نیاز ندارید از جلوی رویتان بردارید تا در نهایت سادگی فقط وسایل و کتابهای ضروری و مورد نیاز در اختیارتان باشد. با این شیوه مکان مطالعه مفید و موثری خواهیم داشت.

2. حالتهای بدن در حین مطالعه

مسلما شما از کسی که دراز کشیده، انتظار سخنرانی ندارید! یا از کسی که خمیده و قوز کرده است انتظار دویدن سریع و تحرک زیاد را ندارید. دلیل این ذهنیتها، حالتهای بدن در فعالیتهای ماست. مثل هر کار دیگر برای مطالعه و یادگیری نیز نیاز به حرکتهایی از جسم و بدن شماست. کارشناسان تاکید دارند مطالعه باید به صورت رسمی و جدی صورت گیرد. یعنی دراز کشیدن روی زمین یا تخت، خمیده یا با دستهای زیر چانه نمیتوان انتظار یادگیری عالی داشت. تحقیقات نشان میدهد هوشیاری افرادی که روی تخت دراز میکشند و درس میخوانند بسیار پایینتر از افرادی است که پشت میز تحریر یا مطالعه با جدیت درس میخوانند. شما حتی اگر تاکنون اینگونه درس نخواندهاید کمکم باید با تغییر عادت سعی کنید رسمی مطالعه کنید و اگر زود از نشستن پشتمیز خسته میشوید با نرمش، ماهیچههایتان را تقویت کنید تا تحمل نشستن ساعت طولانیتر را داشته باشید.

3. زمان صحیح مطالعه

 شما وقتی شروع به مطالعه درسی میکنید گاهی حداقل 15 الی 20 دقیقه طول میکشد تا به اصطلاح ذهنتان گرم شود و یادگیری آغاز شود. بعد از این زمان تمرکز روی درس و موضوع کامل میشود. این امر در بسیاری از مواقع سبب میشود افراد ترجیح دهند در طول مدت طولانی (حتی یک روز کامل) یک درس را مطالعه کنند (اگرچه همین عامل یعنی تنوع نداشتن در موضوع و درس خود یک عامل عدم تمرکز است). مهمترین کاری که برای کاهش زمان «گرم شدن ذهن» میتوان انجام داد و مدت آن را به پنج دقیقه کاهش داد، اختصاص وقت و زمان خاص به مطالعه یک درس ویژه است. مثلا صبحهای جمعه به مدت دو ساعت به مطالعه و تمرین ریاضی بپردازم. شنبهها غروب ادبیات و…

این کار ذهن شما را شرطی میکند و باعث میشود که به تمرکز بسیار بهتری در حین مطالعه خود، دست یابید.

4. مطالعه به محض نشستن

یکی دیگر از عوامل بیرونی بالا بردن تمرکز این است که شما پشتمیز مطالعه خود فعالیتی جز مطالعه درسی انجام ندهید حتی روزنامه و کتاب غیردرسی هم نخوانید. این موضوع چند پیشزمینه خوب ایجاد میکند. اولا خاطرهای غیر از درس از میز و اتاق خود ندارید. روی میز جز یک کتاب و جزوه و چند خودکار چیزی وجود نداشته باشد که به بهانه تمیز و مرتبکردن میز و… وقت شما در هنگام نشستن و شروع مطالعه تلف نشود. در نهایت این وسایل، خوراک ذهنهای شلوغ و پر از تحلیل هستند و وجودشان از همان ابتدا جهت ذهن را عوض میکنند.

5. اولویتبندی صحیح درسها

 اگر فردا امتحان ادبیات داشته باشید و سعی کنید درس دیگری را مطالعه کنید، در حین مطالعه چه حسی خواهید داشت؟ حتما احساس نگرانی و یادآوری صحنه امتحان ادبیات و سوالات بیپاسخ برگه آزمون! یعنی وقتی در مطالعات خود به دغدغههای ذهنی بیتوجه باشیم دقیقا در جهت کاهش آن تمرکز قدم برداشتهایم. بنابراین همیشه در چیدن درسها و برنامهریزی مطالعاتی ضروری است که به اولویت آنها توجه داشت (میبینید که برنامهریزی هم در تمرکز بهتر نقش دارد و این دو مقوله از هم جدا نیست.)

6. سلامتی جسم و تغذیه مناسب

انسانها برای شروع و تکمیل هر فعالیت نیاز به قوای جسمی دارند تا از سلامت ذهن و فکر خود نیز استفاده نمایند. تمرکز حین مطالعه نیز از این امر مستثنی نیست و برای بالا بردن آن صحت و سلامت جسمی ضروری است. در کنار آن تغذیه مناسب و دریافت تمام ویتامینها نیز حتما در یادگیری موثر و تمرکز بالا موثر است اما در انتخاب خوراکیها و تنقلات باید به ارزش غذایی و تاثیراتشان توجه کرد. مثلا اگر چه همه میدانیم شکلات ها با افزایش قند خون در ازدیاد کارایی ذهن تاثیر گذارند اما تحقیقات نشان میدهد «کاکائو» که در بین نوجوانان بسیار هم پرمصرف است باعث کاهش شدید تمرکز میگردد.

لازم به یادآوری است که بین روشهای افزایش تمرکز و اصول مطالعه و شیوههای برنامهریزی ارتباط مستقیم وجود دارد و نمیتوان هر یک از این موضوعات آموزشی- مشاورهای را بدون مباحث دیگر مورد بررسی قرار داد. این وابستگی را در این نوشتار نیز ملاحظه خواهید نمود.

لطفاً در صورت رضایت از محتوای این مقاله، جهت حمایت از ما به آن امتیاز بدهید
[تعداد رأی: 0    میانگین: 0/5]

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *