فوائد و ضرورت خلاصه نویسی

بازدید: 3642

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

خلاصه نویسی و نت برداری نوعی مهارت نگارشی محسوب می شود که آشنایی با آن در كارهای مطالعاتی و به خصوص برای دانش آموزان،  مفید و كارساز است. با توجه به محدودیت فرصت های در اختیار و نیز فراوانی مطالبی که دانش آموزان، به ویژه در مسیر آماده سازی خود برای آزمون‏ های سراسری  باید بیاموزند "چكیده نویسی" ضرورت پیدا می كند. گاهی از مطالب برای استفاده خودمان خلاصه برداری می كنیم و گاهی خلاصه نویسی ما برای استفاده دیگران است. 

خلاصه كردن متون مفصل یكی از گام های مثبتی است كه با استفاده از آن می توانید هم مراحل مرور و جمع بندی را سرعت ببخشید و هم از زمان در اختیارتان  استفاده ‏بهتر و مناسب تری ببرید. گذشته از فوائد درسی و مطالعاتی که خاص دانش آموزان و داوطلبان آزمون های سراسری است "خلاصه نویسی" از جهاتی برای تمام دانش آموزان و دانش پژوهان مفید است. 


برخی از فوائد خلاصه نویسی عبارتند از:

1. بهره گیری از یادداشت های خلاصه، در مراجعات بعدی

2. تمرینی برای كار قلمی و رشد نیروی نویسندگی

3. عمق بخشیدن به دانسته‏ های علمی  

4. آسان سازی استفاده از محتویات كتاب ‏های درسی

5. ایجاد انگیزه ‏ی مطالعه در دانش آموز

6. كمک به پایداری مطالب در حافظه (جلوگیری از فراموشی)

7. كمک به تمركز فكر هنگام مطالعه درس


خلاصه نویسی، باید بدون آنکه منظور اصلی متن از بین برود، به "كاهش حجم نوشتهبپردازد. البته انجام درست این کار با تمرین و تکرار و نیز استفاده از راهنمایی دبیران و مشاورین امکان پذیر می ‏شود.

تفاوت خلاصه نویسی با گزیده نویسی ، گلچین و یادداشت برداری این است كه در یادداشت برداری و گزیده نویسی، نكات مورد نظر و مورد علاقه شخص از کتاب‏ ها و متون  مختلف نوشته می شود و چه بسا انسجام و پیوستگی میان گزیده ها وجود نداشته باشد. ولی در خلاصه نویسی، تمرکز روی متن خاصی است. خلاصه نویسی شبیه زیراكس یا عكس گرفتن از هر متن یا تصویر در مقیاسی كوچكتر است.

بسیار اتفاق می افتد كه در خلاصه نویسی، دانش ‏آموز فكر می كند تمام مطالب خوب و لازم است و در خلاصه‏ ها تمام آنها را می آورد. و در نهایت می بیند كه خلاصه، نوشته‏ای درست هم حجم با مطلب اصلی است. این اشتباه تنها به دلیل عدم آشنایی با مراحل اجرایی و چگونگی خلاصه نویسی به وجود می آید

برای انجام خلاصه نویسی دقیق از یک موضوع یا درس باید مراحل زیر را به کار ببرید:

1. مطالعه یا مرور اجمالی، پیش از اقدام به خلاصه کردن

2. مشخص ساختن میزان و درصد خلاصه ای كه باید انجام شود

3. مشخص كردن موارد و مطالب اصلی و فرعی، هنگام مطالعه

4. حذف مطالب غیر عمده و باقی گذاشتن نكات اصلی

5. حفظ اصالت در عبارت ها و محتوا

پیش از اقدام به خلاصه نویسی خوب است ابتدا یك دور، كتاب را بخوانید، تا نسبت به محتوای درس احاطه پیدا كنید و بتوانید موارد عمده و غیرعمده و اصلی و حاشیه ای را از هم تفكیک كنید. هنگام مرور مقدماتی، می توان فصل های اصلی و فرعی و مطالب عمده را از حواشی و زواید، جدا كرد و علامت گذاشت تا خلاصه نویسی آسان تر شود.

میزان خلاصه نویسی نیز باید از آغاز، معلوم باشد. فرضاً یک كتاب سیصد صفحه ای را اگر قرار باشد در حد نصف، یا یک چهارم یا یک دهم خلاصه كنیم، در هر یک، میزان حذف مطالب و باقی گذاشتن مطالب دیگر، به نسبت آن معیار، متفاوت خواهد بود. حتی اگر بنا باشد همان كتاب را در دو صفحه خلاصه كنیم، شیوه های دیگر را باید انتخاب کرد و طبیعتاً مطالب بیش تری را جزو حذفیات قرار دهیم. 

از بهترین و مهم ‏ترین روش ‏ها برای خلاصه نویسی، تبدیل مطالب به صورت نمودار، جدول "درخت حافظه" است. در هر درس و موضوع، بخشی از مطالب  اصلی و عمده است. و بخشی از نوشته هم مطالبی است كه در توضیح، تشریح و تأكید نسبت به مطالب، اصلی بیان می شود. به این بخش از نوشته و درس نكات غیرعمده گفته می شود. 

اجمالی از مطالب غیر اصلی را می توان چنین برشمرد: 

1. توضیحات برای روشن كردن مسأله ی اصلی

2. نمونه های تاریخی و شاهد مثال ها

3. مطالب حاشیه ای و غیر مرتبط با موضوع

4. عبارت پردازی های غیرمرتبط با مطلب اصلی

5. تكرار مطلب

6. عبارات و جملات مترادف و هم مضمون

7. جملات معترضه و اشارات تفسیری و توضیحی


اگر از یک نوشته و درس، محورهای بالا را جدا كنیم، آنچه می ماند، جوهره‏ ی اصلی مطلب است كه باید آن‏ ها را در خلاصه نوشت. البته تشخیص این نکته كه کدام موضوع، اصلی  یا حاشیه، احتیاج به دقت و تمرین بیشتری دارد.  می توان هر بند یا پاراگراف را در یک جمله خلاصه كرد. مجموعه ی این جملات، خود به خود چكیده مطلب اصلی خواهد بود خوب است در این بخش به تفاوت بازنویسی، باز آفرینی و خلاصه نویسی اشاره مختصری داشته باشیم

بازنویسی، برگردان متون كهن(شعر یا نثر) به نثر و عبارت است. بدون آنكه مفهوم و محتوا دگرگون شود. باز آفرینی، محتوا و سوژه كهن، تبدیل به اثر جدیدی می شود كه با اصل متفاوت است. بازنویسی مثل تعمیرات اساسی یک خانه است، اما باز آفرینی، كوبیدن بنا و از نو ساختن است كه چه بسا نقشه ساختمان و كیفیت چهارچوب اولیه هم، به هم می خورد.  

اما در خلاصه نویسی، نه پیام، نه قالب و محتوا و نه اصلاح سبک نگارش عوض می‏ شودخلاصه نویسی اغلب برای استفاده بهتر از فرصت و زمان است. در مورد اینکه خلاصه نویسی را باید با استفاده از قلم و جمله پردازی خودمان بنویسیم یا با حفظ عبارات اصلی باید گفت، هر دو روش در جای خود دارای کاربرد است.  

گاهی روی الفاظ متن اصلی، عنایت و تأكید خاصی است كه دخل و تصرف در عبارات، مسأله ساز و گاهی تحریف می شود؛ طبیعتاً باید خلاصه نویسی را با بهره گیری از عین عبارات اصلی انجام داد. مثل اینكه بخواهید سخنان ائمه، احكام فقهی، دیدگاه‏ های اعتقادی، نقل قول بزرگان و... را  از کتاب دین و زندگی خلاصه کنید. 

اما اگر بخواهید یک حادثه تاریخی، ویژگی‏ های جغرافیایی، تقسیم بندی های علوم اجتماعی، منطق، فلسفه، دسته بندی‏ های ریاضی، فیزیک و... را خلاصه نویسی كنید، ضرورتی ندارد كه حتماً از عبارات اصلی استفاده شود.می توانید مفهوم را در نظر بگیرید و سپس  با تعابیر و جمله بندی خودتان  مطلب را بنویسید. همچنین می توانید همه ی متن را به دقت بخوانید، سپس آن را كنار گذاشته و خلاصه‏ آن را به قلم خودتان بنویسید.  

در هر حال، نكته ای را كه نباید فراموش كرد این است: در خلاصه نویسی،هدف و پیام اصلی موضوع" مورد مطالعه نباید مورد تغییر قرار گیرد.